Nasıl meydana gelir
Kara bulutların yeryüzüne iyice yaklaştığı fırtınalı havalarda şimşek çakmasını biraz korku ve endişe, biraz da o parlak mavimsi ışığın güzelliğini görmek için kim bilir kaç defa pencereye koşmuşuzdur. Şimşek ve yıldırım basitçe farklı elektrik yüklü merkezler arasındaki bir dengeleme (nötrlenme) olarak tarif edilebilir.Şimşekte bu merkezler iki ayrı bulut iken yıldırımda yer ile buluttur.
Yıldırıma sebep olan bulutların elektriklenmesi henüz tam manasıyla anlaşılmamış hadiselerdir. Negatif elektrik yükleri taşıyan bir bulutta, yıldırım oluşturacak iyonize olmuş bir kanal vardır. Bu kanalda santimetrede 10.000 voltluk bir potansiyel farkı mevcuttur ve yıldırım oluşmasında esasında yeryüzüne doğru ışık hızının onda biri kadar bir hızla 11.000 (km sn) yaklaşır. Bu hal havanın çok yüksek bir elektrik enerjisi tarafından delinmesidir. O andan yeryüzünde bulunan altında tekabül eden yerde pozitif yükler yoğunlaşmaya başlamıştır. İyonize kanal yerdeki bu pozitif yük merkezine ulaştığında yıldırım hadisesi gerçekleşir.
Yıldırımlarla gelen ölüm
Yapılan istatistiklere göre son birkaç yüzyıl içinde yıldırım çarpmasından ölenlerin sayısında büyük bir düşüş görülmektedir.1800`lerde İngiltere`de yıldırım sebebiyle yılda 20 kişi ölürken, bu sayı günümüzde 5 kişiye kadar düşmüştür. Bu düşüş “Acaba günümüzde yıldırım daha mı az düşmektedir?” sorusunu akla getiriyor.Bu konuda yapılan istatistiklere bakıldığında, Dünya`da dakikada 100 bin defa gök gürlerken, 6000 defa şimşek çaktığı görülür. Bu sayılarda küçük dalgalanmalar olsa bile, ölü sayısındaki biraz düşüş açıklanmış olamaz. Asıl sebep olarak, çalışma sahaları, önceleri tarla iken fabrika gibi kapalı mekanlara dönüşmesi, yerleşim merkezlerinin genişleyerek büyük şehirlerin meydana gelmesi ve ayrıca gelişen teknoloji vasıtasıyla bazı korunma yolların geliştirilmesi söylenebilir. Yüksek binalar, uzun ağaçlar, minare ve kule gibi sivri yapılar elektrik hat ve direkleri, dağların zirveleri yıldırım ilk hedeflerini teşkil ederler. Hava bozduğu anda, bu tip yerlerden uzaklaşılması gerekir.
Yıldırım düşmesi doğrudan ya da doğrudan olarak insan ölümüne sebep olabilir. Bir anda 10 bin amper ile 40 bin amper arasında olabilen elektrik akımı, çarpılan her dört kişiden birinin ölüm vesilesi olmaktadır vesile olmaktadır. Ölümle neticelenmeyen hadiseler, ciddi şok ve yanıklara, hayati bazı uzuvların hasat görmesine sebep olabilir. Çarpmanın ölümle neticelenmesi akımın vücut içinde takip ettiği yola bağlıdır. Şok tesiriyle eğer hayati uzuvlarda ciddi bir hasar yoksa kazazede sunì teneffüs ve diğer ilk yardım usulleriyle kurtarılabilir.
Fırtına çıkıp havanın en elektriklendiği anda metal cisimlerden sakınmamız gerekir. Parmaklıklar, su boruları, raylar yıldırım tesirini uzak mesafelere iletmesinden dolayı ehemmiyet taşımaktadır. Ayrıca madalyon, kolye, künye gibi süs eşyaları da tehlikeli cisimlerdir.İngiltere`de yapılan bir festival esasında demir yoluna düşen yıldırım ray boyunca kıvılcımlar saçarak yayılmış 47 kişini yaralanmasına, 2 kişinin de ölmesine sebep olmuştu. (Temmuz 1955, Lorda)
Kapalı yerde bulunma, yıldırım çarpmasına karşı tesirli bir tedbir olsa da, dikkatsiz olunduğun da evde bile tehlikeli durumlar ortaya çıkabilir.Su elektrik tesisatı, anten kablosu başlıca tehlikeli kaynaklardır. Yıldırım ve şimşek emareleri görüldüğünde, bu tesisatlarda uzak durulup televizyondan anten kablosu çıkartılmalıdır. Yıldırım sadece yüksek voltajdan dolayı hasar vermez. “Megawatt” larla ifade edilen enerji, yıldırım kanalı içindeki havayı 30.000 dereceye kadar ısıtır. Aniden ısınan hava genleşerek ortalama 20 atmosferlik bir basınç ( şok ) yapar. Bu basınçtan ise 250 kg TNT `nin (dinamit) patlama şiddetine eşit olduğu söylenmektedir.
Yıldırım düşen bir ağaç sanki bir bomba düşmüş gibi paramparça olur. Bu durum ağacın ihtiva ettiği nemin yükse ısıdan dolayı aniden buharlaşıp genleşmesi neticesinde meydana gelmektedir. 11 yaşındaki bir çocuk okula giderken, yol kenarındaki bir ağaca isabet eden yıldırım neticesinde fırlayan bir parçanın vücuduna saplanmasıyla hayatını kaybetmişti.(Temmuz 1974, Essex).Böyle dolaylı yoldan ölüme yol açan hadiselerin en büyüğü 1769`da İtalya`da olmuştur. Büyük bir cephaneliğe düne yıldırımdan sonra çıkan yangın Brecia şehrinin altında birin tahrip olmasına ve 3000 kişinin ölümüne sebep olmuştur. Yıldırımlı bir fırtınaya yakalandığınızda etrafa sınabileceğiniz kapalı bir yer yoksa, yapacağınız en güzel hareket ayaklarınızı birleştirerek yere çömelmek ve ellerinizi dizinizin üzerine koyup fırtınanın geçmesini beklemektir. Eğer öyle yapmaz koşmaya yere uzanmaya kalkarsanız, kendinizi büyük bir riske atmış olursunuz. Çünkü yıldırıma toprakla temas ettiğiniz iki noktanın arası ne kadar büyükse vücudunuzda oluşacak voltajda o kadar büyük olacaktır. Bununla beraber eğer elbiseniz ıslanmışsa bu sizin için farkında olmadan aldığınız bir tedbir olabilir. Çünkü ıslak elbiseden ve vücuttan daha iyi bir iletken olduğundan, akım vücunuzdan değil elbisenizden geçecektir. Böyle bir durumda cildinizde birtakım yanıklar meydana gelse bile, hayati uzuvlarınız korunmuş olacaktır. Muhtemel bir yıldırım çarpmasında en az zarar göreceğiniz durum tarif edilen çömeleme halidir. İnek, koyun, keçi gibi hayvanların ön ve arka ayakları arasındaki mesafe büyük olduğundan yırlıma çarpıldıkların da genellikle ölmektedirler.
Enteresan hadiseler
Yıldırım çarpma hadiseleri genellikle üzücü olmakla bazılarda oldukça enteresandır. Tarlasını sürmekte olan bir çiftçi, traktörüne düşen bir yıldırım neticesinde yaralanır. Hadiseyi fark edenler hemen bir ambulans çağırırlar. Hastaneye hızla yol almakta olan ambulansa bir süre sonra düşen ikici yıldırım hem ambulansın yanmasına hem de çiftçinin ölümüne sebep olur. (1979,Teksas)
Avlanmak üzere denize açılan bir balıkçı saçlarının, bıyığının ve kollarındaki kılların dikleştiğini görünce hemen motoru çalıştırıp kıyıya yönelir. Birkaç dakika sonra gökyüzünü kara bulutlar kaplayıp gök gürlemeye başlar. O anda az önceki bulunduğu noktaya şiddetli bir yıldırım düşer. Hemen sonra saçlarının, bıyığının ve kollarındaki kılların eski haline döndüğünü görür.(Temmuz 1980, Yorkshire)
Roy Sullivan, şu ana kadar kendisine en çok yıldırım isabet eden insandır. Tam yedi yıldırıma çarpılan “Paratoner Roy” hayatını kaybetse de bir çok kalıcı yaralar almıştır. İlk olarak 1942`de ayak baş parmağını kaybettikten sonra, 1970`de sol omzunu, 1972`de saçlarını, 1973`de yeniden çıkan saçları, 1976`da ayak bileği, 1977`de göğsü ve midesi yanmıştır.
Edvin Robinson geçirdiği bir trafik kazasında işitme ve görme kabiliyetlerini kaybetmiştir. Kör ve sağır olarak yaşar 4 Haziran 1980`de çarpan yıldırımda sonra 20 dakika şuursuzca yerde yatan Edvin , kendine geldiğinde hem görüyor hem de işitebiliyordu.(Haziran 1980, Massachusettes)
Tavsiyeler
Geniş, açık arazilerden ve ağaçlardan (özellikle tek olanlardan) uzaklaşıp mümkünse bir binaya sığının
Kaçmanız mümkün değilse ayaklarınızı birleştirerek yere çömenlin ve ellerinizi dizlerinize koyun.
Yıldırım hayati uzuvlarınıza zarar vermesine engel olduğundan dolayı elbisenizin ıslanmasından korkmayın.
Eğer denizde iseniz en kısa zamanda kıyıya çıkınız.
Arabanız varsa hiçbir metal eşyaya dokunmadan içinde bekleyiniz.
Saçlarınız dikleşiri yanınızdaki metallerden veya taşlardan gelen bir vızıltı duyarsanız hemen o noktadan uzaklaşın.
KAYNAK
Kara bulutların yeryüzüne iyice yaklaştığı fırtınalı havalarda şimşek çakmasını biraz korku ve endişe, biraz da o parlak mavimsi ışığın güzelliğini görmek için kim bilir kaç defa pencereye koşmuşuzdur. Şimşek ve yıldırım basitçe farklı elektrik yüklü merkezler arasındaki bir dengeleme (nötrlenme) olarak tarif edilebilir.Şimşekte bu merkezler iki ayrı bulut iken yıldırımda yer ile buluttur.
Yıldırıma sebep olan bulutların elektriklenmesi henüz tam manasıyla anlaşılmamış hadiselerdir. Negatif elektrik yükleri taşıyan bir bulutta, yıldırım oluşturacak iyonize olmuş bir kanal vardır. Bu kanalda santimetrede 10.000 voltluk bir potansiyel farkı mevcuttur ve yıldırım oluşmasında esasında yeryüzüne doğru ışık hızının onda biri kadar bir hızla 11.000 (km sn) yaklaşır. Bu hal havanın çok yüksek bir elektrik enerjisi tarafından delinmesidir. O andan yeryüzünde bulunan altında tekabül eden yerde pozitif yükler yoğunlaşmaya başlamıştır. İyonize kanal yerdeki bu pozitif yük merkezine ulaştığında yıldırım hadisesi gerçekleşir.
Yıldırımlarla gelen ölüm
Yapılan istatistiklere göre son birkaç yüzyıl içinde yıldırım çarpmasından ölenlerin sayısında büyük bir düşüş görülmektedir.1800`lerde İngiltere`de yıldırım sebebiyle yılda 20 kişi ölürken, bu sayı günümüzde 5 kişiye kadar düşmüştür. Bu düşüş “Acaba günümüzde yıldırım daha mı az düşmektedir?” sorusunu akla getiriyor.Bu konuda yapılan istatistiklere bakıldığında, Dünya`da dakikada 100 bin defa gök gürlerken, 6000 defa şimşek çaktığı görülür. Bu sayılarda küçük dalgalanmalar olsa bile, ölü sayısındaki biraz düşüş açıklanmış olamaz. Asıl sebep olarak, çalışma sahaları, önceleri tarla iken fabrika gibi kapalı mekanlara dönüşmesi, yerleşim merkezlerinin genişleyerek büyük şehirlerin meydana gelmesi ve ayrıca gelişen teknoloji vasıtasıyla bazı korunma yolların geliştirilmesi söylenebilir. Yüksek binalar, uzun ağaçlar, minare ve kule gibi sivri yapılar elektrik hat ve direkleri, dağların zirveleri yıldırım ilk hedeflerini teşkil ederler. Hava bozduğu anda, bu tip yerlerden uzaklaşılması gerekir.
Yıldırım düşmesi doğrudan ya da doğrudan olarak insan ölümüne sebep olabilir. Bir anda 10 bin amper ile 40 bin amper arasında olabilen elektrik akımı, çarpılan her dört kişiden birinin ölüm vesilesi olmaktadır vesile olmaktadır. Ölümle neticelenmeyen hadiseler, ciddi şok ve yanıklara, hayati bazı uzuvların hasat görmesine sebep olabilir. Çarpmanın ölümle neticelenmesi akımın vücut içinde takip ettiği yola bağlıdır. Şok tesiriyle eğer hayati uzuvlarda ciddi bir hasar yoksa kazazede sunì teneffüs ve diğer ilk yardım usulleriyle kurtarılabilir.
Fırtına çıkıp havanın en elektriklendiği anda metal cisimlerden sakınmamız gerekir. Parmaklıklar, su boruları, raylar yıldırım tesirini uzak mesafelere iletmesinden dolayı ehemmiyet taşımaktadır. Ayrıca madalyon, kolye, künye gibi süs eşyaları da tehlikeli cisimlerdir.İngiltere`de yapılan bir festival esasında demir yoluna düşen yıldırım ray boyunca kıvılcımlar saçarak yayılmış 47 kişini yaralanmasına, 2 kişinin de ölmesine sebep olmuştu. (Temmuz 1955, Lorda)
Kapalı yerde bulunma, yıldırım çarpmasına karşı tesirli bir tedbir olsa da, dikkatsiz olunduğun da evde bile tehlikeli durumlar ortaya çıkabilir.Su elektrik tesisatı, anten kablosu başlıca tehlikeli kaynaklardır. Yıldırım ve şimşek emareleri görüldüğünde, bu tesisatlarda uzak durulup televizyondan anten kablosu çıkartılmalıdır. Yıldırım sadece yüksek voltajdan dolayı hasar vermez. “Megawatt” larla ifade edilen enerji, yıldırım kanalı içindeki havayı 30.000 dereceye kadar ısıtır. Aniden ısınan hava genleşerek ortalama 20 atmosferlik bir basınç ( şok ) yapar. Bu basınçtan ise 250 kg TNT `nin (dinamit) patlama şiddetine eşit olduğu söylenmektedir.
Yıldırım düşen bir ağaç sanki bir bomba düşmüş gibi paramparça olur. Bu durum ağacın ihtiva ettiği nemin yükse ısıdan dolayı aniden buharlaşıp genleşmesi neticesinde meydana gelmektedir. 11 yaşındaki bir çocuk okula giderken, yol kenarındaki bir ağaca isabet eden yıldırım neticesinde fırlayan bir parçanın vücuduna saplanmasıyla hayatını kaybetmişti.(Temmuz 1974, Essex).Böyle dolaylı yoldan ölüme yol açan hadiselerin en büyüğü 1769`da İtalya`da olmuştur. Büyük bir cephaneliğe düne yıldırımdan sonra çıkan yangın Brecia şehrinin altında birin tahrip olmasına ve 3000 kişinin ölümüne sebep olmuştur. Yıldırımlı bir fırtınaya yakalandığınızda etrafa sınabileceğiniz kapalı bir yer yoksa, yapacağınız en güzel hareket ayaklarınızı birleştirerek yere çömelmek ve ellerinizi dizinizin üzerine koyup fırtınanın geçmesini beklemektir. Eğer öyle yapmaz koşmaya yere uzanmaya kalkarsanız, kendinizi büyük bir riske atmış olursunuz. Çünkü yıldırıma toprakla temas ettiğiniz iki noktanın arası ne kadar büyükse vücudunuzda oluşacak voltajda o kadar büyük olacaktır. Bununla beraber eğer elbiseniz ıslanmışsa bu sizin için farkında olmadan aldığınız bir tedbir olabilir. Çünkü ıslak elbiseden ve vücuttan daha iyi bir iletken olduğundan, akım vücunuzdan değil elbisenizden geçecektir. Böyle bir durumda cildinizde birtakım yanıklar meydana gelse bile, hayati uzuvlarınız korunmuş olacaktır. Muhtemel bir yıldırım çarpmasında en az zarar göreceğiniz durum tarif edilen çömeleme halidir. İnek, koyun, keçi gibi hayvanların ön ve arka ayakları arasındaki mesafe büyük olduğundan yırlıma çarpıldıkların da genellikle ölmektedirler.
Enteresan hadiseler
Yıldırım çarpma hadiseleri genellikle üzücü olmakla bazılarda oldukça enteresandır. Tarlasını sürmekte olan bir çiftçi, traktörüne düşen bir yıldırım neticesinde yaralanır. Hadiseyi fark edenler hemen bir ambulans çağırırlar. Hastaneye hızla yol almakta olan ambulansa bir süre sonra düşen ikici yıldırım hem ambulansın yanmasına hem de çiftçinin ölümüne sebep olur. (1979,Teksas)
Avlanmak üzere denize açılan bir balıkçı saçlarının, bıyığının ve kollarındaki kılların dikleştiğini görünce hemen motoru çalıştırıp kıyıya yönelir. Birkaç dakika sonra gökyüzünü kara bulutlar kaplayıp gök gürlemeye başlar. O anda az önceki bulunduğu noktaya şiddetli bir yıldırım düşer. Hemen sonra saçlarının, bıyığının ve kollarındaki kılların eski haline döndüğünü görür.(Temmuz 1980, Yorkshire)
Roy Sullivan, şu ana kadar kendisine en çok yıldırım isabet eden insandır. Tam yedi yıldırıma çarpılan “Paratoner Roy” hayatını kaybetse de bir çok kalıcı yaralar almıştır. İlk olarak 1942`de ayak baş parmağını kaybettikten sonra, 1970`de sol omzunu, 1972`de saçlarını, 1973`de yeniden çıkan saçları, 1976`da ayak bileği, 1977`de göğsü ve midesi yanmıştır.
Edvin Robinson geçirdiği bir trafik kazasında işitme ve görme kabiliyetlerini kaybetmiştir. Kör ve sağır olarak yaşar 4 Haziran 1980`de çarpan yıldırımda sonra 20 dakika şuursuzca yerde yatan Edvin , kendine geldiğinde hem görüyor hem de işitebiliyordu.(Haziran 1980, Massachusettes)
Tavsiyeler
Geniş, açık arazilerden ve ağaçlardan (özellikle tek olanlardan) uzaklaşıp mümkünse bir binaya sığının
Kaçmanız mümkün değilse ayaklarınızı birleştirerek yere çömenlin ve ellerinizi dizlerinize koyun.
Yıldırım hayati uzuvlarınıza zarar vermesine engel olduğundan dolayı elbisenizin ıslanmasından korkmayın.
Eğer denizde iseniz en kısa zamanda kıyıya çıkınız.
Arabanız varsa hiçbir metal eşyaya dokunmadan içinde bekleyiniz.
Saçlarınız dikleşiri yanınızdaki metallerden veya taşlardan gelen bir vızıltı duyarsanız hemen o noktadan uzaklaşın.
KAYNAK
